O‘TA O‘TKAZUVCHANLIKDAGI IZOTOP EFFEKTINI TAVSIFLOVCHI TURLI NAZARIYALAR
Ключевые слова:
izotop effekti,, izotop koeffitsiyenti, kritik temperatura, BKSh nazariyasi, Migdal Eliashberg nazariyasi, polaron, bipolaron, spin fluktuatsiyasi, Hubbard–Holstein modeli, kupratlar, psevdotirqishАннотация
Ushbu maqolada o‘ta o‘tkazuvchanlikdagi izotop effektini tavsiflash uchun taklif etilgan
asosiy nazariy yondashuvlar tizimli ravishda tahlil qilinadi. Izotop effekti kritik temperatura Tc ning izotop
massasiga M bog‘liqligi orqali α = −dlnTc/dlnM ko‘rinishida ifodalanadi. An’anaviy Bardeen–Cooper
Schrieffer (BKSh) nazariyasining sodda chegarasida fonon chastotasining M−1/2 ga bog‘liqligi α ≈ 0,5
natijani beradi. Biroq yuqori Tc li kupratlarda izotop koeffitsiyentining legirlanishga bog‘liq, kichik, nolga
yaqin va ayrim hollarda manfiy qiymatlari kuzatilishi ushbu masalani oddiy fonon chastotasi bilan
cheklangan model doirasidan kengroq ko‘rib chiqishni talab qiladi. Shu sababli maqolada BKSh va Migdal
Eliashberg, ikki-bozonli, nonadiabatik, Hubbard–Holstein, spin-fluktuatsion, polaron, bipolaron hamda
qatlamlararo ta’sirlashuvga asoslangan yondashuvlar qiyosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, izotop
massasining fonon chastotasidan tashqari effektiv massa, juftlashish energiyasi, elektron korrelyatsiyasi,
kogerentlik va psevdotirqish bilan bog‘liq kattaliklarga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tahlil natijalari
kupratlardagi izotop effektini yagona mexanizm bilan emas, balki panjara dinamikasi, elektron
korrelyatsiyasi va kollektiv o‘zaro ta’sirlarning o‘zaro bog‘langan majmuasi orqali tavsiflash maqsadga
muvofiqligini ko‘rsatadi.
